14 tháng 8 2015

Phân tích truyện vi hành của Nguyễn Ái Quốc

Câu 1: “Chất trí tuệ và tính hiện đại là những nét đặc sắc của truyện ngắn Nguyễn Ái Quốc”. Anh (chị) hãy phân tích truyện ngắn vi hành của Nguyễn Ái Quốc để làm sáng tỏ nhận định trên.
                                                                 Bài làm 
Có lẽ trong tất cả chúng ta, ai cũng đã từng hoặc chí ít là một lần đọc văn chương của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh. Và đặc biệt ai đã từng đọc, học, tìm hiểu và nghiên cứu về những truyện ngắn của Người hẳn không thể không khẳng định “Chất trí tuệ và tính hiện đại là những nét đặc sắc nhất của truyện ngắn Nguyễn Ái Quốc” (Văn 12, phần Văn học Việt Nam, NXB Giáo Dục 1999, trang 13).
Quả thật đúng như vậy, những nét đặc sắc, tinh tuý đó toả sáng trong tất cả các tác phẩm truyện ngắn của Người. Và một trong những truyện ngắn thể hiện thành công nhất, rõ nét nhất và sâu sắc nhất có lẽ là truyện ngắn “Vi hành” - một truyện ngắn đầy tính sáng tạo, độc đáo.
"Vi hành" được tác giả Nguyễn Ái Quốc viết vào năm 1923 khi Khải Định – tên bù nhìn xứ An Nam sang Pháp dự Hội chợ Vec-xây. Nguyễn Ái Quốc viết truyện ngắn này nhằm đả kích sự ngu dốt của tên vua Khải Định, phơi bày tố cáo bản chất của bọn thực dân Pháp, thể hiện thái độ của người dân Pháp đối với sự “bảo hộ” của nước Pháp với dân Việt Nam. Và qua tác phẩm, ta cũng thấy được thái độ, tư tưỏng của tác giả.
Khi đọc truyện ngắn này, chúng ta không dễ dàng nhận ra ngay được “chất trí tuệ và tinh thần hiện đại”. Những nét đặc sắc này, chúng ta chỉ nhận ra qua từng câu văn, từng tình huống truyện, từ những hư cấu… do tác giả viết nên. Và khi càng đọc, càng suy ngẫm, chúng ta như càng nhận rõ hơn được những tinh hoa đó trong tác phẩm của Người.
Ngay tiêu đề của tác phẩm đã gây ra một sự chú ý đặc biệt đối với người đọc. "Vi hành", cũng chỉ bằng hai chữ thôi mà ta như nhận thấy được cái bản chất xấu xa của một ông vua. Mới đọc, ta cứ nghĩ đó tựa như một chuyến "Vi hành" thật, nó mang một nhiệm vụ cao cả, nhưng khi đã đọc hết rồi, ta mới thấy đây quả là một chuyến vi hành chưa từng có trong lịch sử. Nó chưa từng có trong lịch sử vì cuộc vi hành này mang đầy tính chất mờ ám, mang ý nghĩa xấu xa, bởi như tác giả đã nói “hay là vì Ngài chán cảnh cuộc đời của một ông vua, nay ngài muốn nếm cuộc đời của các cậu công tử bé”.
Vậy là ngay từ cách đặt đầu đề đã toát lên ý tưởng của toàn bộ tác phẩm. Về sau này cũng có rất nhiều nhà văn đã thể hiện ý đồ nghệ thuật, tư tưởng của mình thông qua cách đặt tên cho tác phẩm như “Vợ nhặt” (Kim Lân), “Đôi mắt” (Nam Cao), “Mùa lạc” (Nguyễn Khải)… Đây phải chăng là thành công đầu tiên của truyện ngắn "Vi hành"?
Tác phẩm được nhà văn cấu thành từ một tình huống nhầm lẫn. Đó là sự nhầm lẫn của một đôi thanh niên nam nữ người Pháp trên một chuyến tàu đi cùng tác giả. Đây là một tình huống nhầm lẫn vô cùng ngẫu nhiên. Trên một chuyến tàu ở Pari, tác giả đã bị đôi thanh niên nam nữ người Pháp tưởng nhầm là một vị vua xứ An Nam. Cứ tưởng đó chỉ là một sự nhầm lẫn bình thường, nhưng chính sự nhầm lẫn này đã giúp tác giả khám phá ra bao điều thú vị.
Từ một người dân bình thường, bỗng nhiên tác giả trở thành một “vị vua đáng kính” trong con mắt người dân Pari. Mà không phải xuất hiện trong một chuyến đi có sự tiếp đãi long trọng, mà đó là một chuyến "Vi hành" đầy mờ ám. Phải chăng do cứ tưởng nhà văn – “ông vua” không biết tiếng Pháp mà đôi thanh niên nam nữ kia tha hồ mà vẽ ra một ông vua qua phương tiện ngôn từ.
Thật trớ trêu thay ông vua kia xuất hiện trong con mắt họ với bộ dạng và tính cách đầy vẻ nực cười và châm biếm. Mở đầu tác phẩm ta đã thấy ngay sự mỉa mai đầy châm biếm đó: “Hắn đấy!”. Phải! Một vị vua xuất hiện “trang trọng” trong một “lời chào” phía sau “hắn đấy”. Với đôi nam nữ thanh niên kia, thì ấn tượng về một ông vua mà họ gặp có lẽ là trước đó không thể nào phai nhạt được. Đó là một con người có “nước da vàng ủng như quả chanh”, “vẫn cái mũi tẹt ấy”. Còn giờ đây cũng vẫn là da vàng, mắt nhỏ, mũi tẹt nhưng có khác là hôm nay “hắn” không mặc những bộ trang phục diêm dúa, với những bộ cườm hạt, ngón tay đeo nhẫn mà đầu lại đội cái chao đèn. Bởi theo họ hôm nay “hắn” đang đi "vi hành".
Với họ, thì ông vua ấy cũng chỉ là một trò hề rẻ tiền và có khi lại chẳng mất một xu nào. Họ nghĩ rằng đúng lúc họ đang không có trò gì để giải trí, thì “đúng lúc ấy lại có một anh vua đến với chúng ta”. Nhưng rồi anh vua ấy nào có ra gì, đôi trai gái người Pari ấy đến xem “vợ lẽ nàng hầu vua Cao Miên” rồi đi xem “những trò nhào lộn của sư Thánh xứ Công Gô” đang còn mất tới nghìn rưỡi Phơ-răng, đằng này chúng ta lại được xem anh vua này mà không tốn một xu nào. Và còn nghe đâu những người làm sân khấu đang kí hợp đồng để cho ông vua kia diễn kịch nữa cơ đấy.
Tất cả những gì thuộc về bản  chất của tên vua bù nhìn Khải Định đã được phơi bày ra trước mắt bàn dân thiên hạ, đó chỉ là một thằng hề rẻ tiền để người khác giật dây. Tên vua ấy đường đường là ông vua của một nước mà sang bên Pháp chơi bời sa đoạ đến mức phải “gửi tuốt hành lí” rồi cả ông quan bà kiếc ở nhà ga, rồi phải nợ tiền vì mua quá nhiều thứ, thật là không còn nỗi nhục nhã nào hơn. Dưới con mắt của người dân Para, cuộc vi hành của tên vua kia chỉ là cuộc vi hành của một ông vua ít cao thượng.
Có thể nói, để tạo ra một tình huống nhầm lẫn đến mức như tự nhiên thì quả là ngòi bút của Nguyễn Ái Quốc rất sắc sảo. Dưới ngòi bút ấy, tất cả những trò bịp bợm của bọn thực dân, sự ngu dốt của tên vua bù nhìn hiện ra rõ mồn một - tựa như một đoạn phim quay cận cảnh.
Không chỉ người dân Pháp nhầm lẫn tác giả với ông vua kia, mà ngay cả chính phủ Pháp cũng có sự nhầm lẫn, họ sợ phải mang tiếng nên họ tiếp đãi nhà văn, với họ tất cả những ai là người da vàng mũi tẹt đều là vua cả. Ngay cả bọn mật thám Pháp cũng “bám chặt lấy đế giầy” của tác giả. Quả là một sự nhầm lẫn đáng khinh bỉ đối với chính phủ Pháp.
Có thể nói, nếu không có một đầu óc quan sát nhanh nhạy, không có một sự hiểu biết sâu rộng, không có một trí tưởng tượng và tài năng về văn chương thì có lẽ Nguyễn Ái Quốc không thể sáng tạo nên một tình huống nhầm lẫn đầy bất ngờ đến như vậy được. Chính sự nhầm lẫn này đã tạo nên một hiệu quả nghệ thuật hết sức thành công và đầy ấn tượng.
Với Nguyễn Ái Quốc, ở "Vi hành" không chỉ là sự sáng tạo tình huống truyện độc đáo mà đó còn là một sự tiếp cận với những nét hiện đại của phong cách văn chương châu Âu. Người viết "Vi hành" bằng chính tiếng Pháp, sau đó Người dịch ra tiếng Việt. Phải chăng tác giả muốn người Pháp cũng nhận ra được bộ mặt thật của bọn vẫn thường tự xưng là người “bảo hộ” cho dân tộc Việt Nam? Và Người cũng muốn người dân Việt Nam hãy nhìn thấy một tên vua bù nhìn ngu dốt, một lũ “bảo hộ”, “khai hoá” nhưng lại dìm dân ta xuống bùn đen.
"Vi hành" được viết dưới dạng một bức thư gửi cho người em gái, tức cô em họ của tác giả. Chúng ta thử đặt câu hỏi xem tại sao Nguyễn Ái Quốc lại chọn hình thức viết thư? Phải chăng đó là một lối viết muốn gây ấn tượng đối với người đọc.
Sử dụng lối viết thư, Nguyễn Ái Quốc không chỉ tạo được ấn tượng đối với người đọc mà còn thể hiện được ý đồ nghệ thuật của nhà văn. Viết thư đó là hình thức viết mà người viết có thể tâm sự hết lòng mình, có thể chuyển từ truyện này sang truyện khác, có thể nói những suy nghĩ của mình. Có những lúc tác giả đang kể về cuộc đối thoại của đôi trai gái, đột nhiên tác giả lại xen vào những câu nói của chính mình, rồi Người lại nói ra những suy nghĩ của mình chẳng hạn như: “Tất cả những người dân da vàng mũi tẹt đều là vua trên đất Pháp”.
Có thể nói, với việc sử dụng hình thức viết thư, tác giả đã thể hiện được tất cả những suy nghĩ của bản thân mình và qua đó cũng truyền tới ngưòi đọc những cảm nhận của mình và từ đó, người đọc cũng thấy được ý tưởng của tác giả muốn nhắn gửi.
Trong "Vi hành" có sự châm biếm hài hước, cái châm biếm hài hước ấy được thể hiện qua việc mô tả sự vật, sự việc của tác giả. Đó là sự hài hước mà sâu cay, phải chăng chính sự châm biếm ấy nó ẩn trong từng câu nói, từng đoạn hội thoại, từng chữ viết của tác giả để tạo ra được ý đồ nghệ thuật, góp phần biểu hiện thành công tư tưởng chủ đề của tác phẩm.
Một cách nữa để tác giả làm rõ cuộc “vi hành” của Khải Định  là cách tác giả dùng biện pháp so sánh. Người đã so sánh cuộc “vi hành” của Khải Định với những lớp người đi trước. Với các bậc vua chúa xưa kia đi "vi hành" họ cải trang thành dân thường để đi vào cuộc sống lao động của người dân, họ đi để lắng nghe ý kiến, để chứng kiến cuộc sống của nhân dân, từ đó các vị vua chúa ấy cải thiện đời sống cho nhân dân, làm cho dân no ấm hạnh phúc hơn.
Còn cuộc “vi hành” của Khải Định thì khác hẳn, Khải Định muốn vi hành với ý nghĩ xấu xa “Phải chăng ngài chán cảnh cuộc đời các ông vua to và muốn nếm cuộc đời của các cậu công tử bé”. Tác giả đã đề xuất ra nhiều tình huống giả định đối với cuộc vi hành của Khải Định: “Hay là Ngài muốn xem người dân ở đây dưới sự thống trị của bạn Ngài có được hút nhiều thuốc phiện như dân An Nam hay không”. Có vô vàn lý do thiếu cao thượng cho cuộc “vi hành” của Khải Định.
Không chỉ dùng hình thức so sánh mà tác giả còn sử dụng biện pháp hư cấu văn chương để tạo ra cô em họ, trên thực tế thì có lẽ không hề có cô em họ nào như vậy cả, nhưng tác giả lại viết thư gửi cho cô em họ ở quê hương. Có thể nói Nguyễn Ái Quốc đã sử dụng rất nhiều hình thức nghệ thuật mới mẻ để thể hiện chủ đề tư tưởng của “vi hành”, từ đó, Người đã tạo ra một câu chuyện hấp dẫn, lôi cuốn người đọc từ đầu cho đến lúc kết thúc truyện. Quả là một ngòi bút đầy tài năng.
Người ta thường nhắc đến “vi hành” như một câu chuyện vui, châm biếm nhưng đó là sự châm biếm nhẹ nhàng mà sâu cay, cùng với các tác phẩm như “Lời than vãn của bà Trưng Trắc”, hay “Con Rồng Tre”, "Vi hành" đã tạo nên sức mạnh văn chương đâm thẳng vào bản chất dơ dáy, nhơ bẩn và đầy mưu toan nham hiểm của bọn thực dân phong kiến, đúng như lời người ta nói “Văn chương cũng là một mặt trận, anh chị em nghệ sĩ phải là một chiến sĩ trên mặt trận ấy”. Qua “Vi hành” và một số tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc, ta thấy chính Người cũng là một chiến sĩ trên mặt trận ấy.
Có thể khẳng định rằng, qua tác phẩm "Vi hành" thì “Chất trí tuệ và tính hiện đại” như lan toả ra khắp truyện ngắn, nó không lộ ra để cho ta thấy ngay được, nhưng cũng không chìm quá sâu, mà nó được thể hiện ngay trong từng câu văn mà Người viết ra. Và cái chất trí tuệ và tính hiện đại ấy không nằm trong một tác phẩm mà nó biểu hiện ở tất cả chặng đường văn chương của Người và đặc biệt là trong những truyện ngắn. 

0 nhận xét:

Đăng nhận xét